Merkjaskipt greinasafn: þýðingar

Að læra að skilja veturinn, eða múmínálfurinn sigrast á fordómum

Á síðustu vikum hef ég dundað mér við að lesa allar bækurnar um múmínálfana sem komnar eru út á íslensku, það er að segja textabækurnar en ekki myndasögurnar (ég á þær eftir). Innblásturinn var ný múmínbók sem kom út hjá Máli og menningu í fyrra en í henni eru þrjár sögur, Halastjarnan og Pípuhattur galdrakarlsins, sem komu fyrst út í þýðingu Steinunnar Briem 1971 og 1968, og svo fyrsta sagan, Litlu álfarnir og flóðið mikla, sem birtist þarna í fyrsta skipti á íslensku í þýðingu Þórdísar Gísladóttur. Þessi nýja bók er bæði frábær og falleg og ég hlakka mjög til að fá í hendurnar næsta bindi en í Kiljunni á miðvikudagskvöldið var sagði Þórdís að það væri væntanlegt. Í því verða Örlaganóttin og Vetrarundur í Múmíndal, sem komu út í þýðingu Steinunnar 1970 og 1969, og svo glæný þýðing Þórdísar á Endurminningum múmínpabba.

Það er skemmst frá því að segja að ég er hugfangin og upprifin – þetta eru einfaldlega bestu bókmenntir sem ég hef lesið mjög lengi. Þetta eru kannski gamlar fréttir, vita ekki allir að Tove Jansson var snillingur og þessar bækur eru ódauðlegar? Jú, líklega, nóg er látið með þær og allt persónugalleríið, en samt, hversu oft verðum við ekki fyrir vonbrigðum þegar við endurlesum barnabækur æskunnar?

Ég las bækurnar líklega flestar (allavega eru þær til á bókasafninu í Mývatnssveit og ég las flest sem þar var) en var samt alltaf hrifnari af japönsk-hollensku teiknimyndaþáttunum. Ég man til dæmis vel daginn þegar fyrsti þátturinn var sýndur á RÚV, ég átti afmæli og allir gestirnir hlupu inn í stofu að horfa, með mig í fararbroddi. Þetta hefur líklega verið í byrjun tíunda áratugarins.

Núna er þessu þveröfugt farið. Þegar kona á fertugsaldri fellur fyrir barnabók er nokkuð óhætt að slá því föstu að bókin sé í fyrsta lagi vel skrifuð og í öðru lagi á fleiri en einu plani og með fleiri en einn innbyggðan lesanda, það er hún sé skrifuð fyrir bæði börn og fullorðna. Þótt sagan og persónurnar í slíkum bókum séu einfaldar og höfði til barna eru þær líka flóknar og kalla á dýpri túlkun. Múmínbækurnar eru einmitt þannig – í þeim er gríðarmikil heimspeki, pólitík og tilvistarlegar pælingar. Já, og þær eru heilmikið hinsegin.

Tove Jansson átti í ástarsamböndum við konur og lífsförunautur hennar var kona, Tuulikki Pietilä. Þetta er staðreynd sem lengst af var ekki mikið rætt um en er þekkt í dag, ekki síst eftir að ævisaga Tove, skrifuð af Boel Westin kom út árið 2007 og í enskri þýðingu 2014: Tove Jansson: Life, Art, Words. Boel, sem er bókmenntafræðingur, ræðir þar opinskátt um ástir og sambönd Tove og nefnir til dæmis hvernig ýmsar persónur í Múmíndal eiga sér ákveðnar fyrirmyndir í fjölskyldu hennar og vinum. Hún fléttar líka umfjöllun og greiningar á myndverkum og textum Tove inn í frásögnina sem dýpkar ævisöguna mjög.

Þórdís Gísladóttir hefur skrifað afskaplega skemmtilega grein um litlu verurnar sem birtast allt í einu í Múmíndal í Pípuhatti galdrakarlsins og bera gælunöfn Tove og ástkonu hennar, Vivicu Bandler, Tofslan og Vifslan, eins og kemur fram í ævisögunni. Á íslensku heita verurnar reyndar talsvert minna krúttlegum nöfnum, Þöngull og Þrasi, auk þess sem þær eru ótvírætt karlkyns. Í frumútgáfunni eru þær af óræðu kyni og þær klæðast kjólum á öllum myndum. Ég get ekki annað en grátið þá möguleika sem hér fóru forgörðum hjá Steinunni, þeim annars ágæta múmínþýðanda. Tófsla og Vífsla eða Tósla og Vísla – hvort tveggja passar vel við „sla-tungumálið“ þeirra. (Reyndar heita þessar elskulegu verur Thingumy og Bob á ensku – má ég þá frekar biðja um Þöngul og Þrasa). En hvað um það, grein Þórdísar, „Litbrigði ástarinnar – um samkynhneigð í heimi múmínálfanna“, birtist í tímaritinu Börn og menning árið 2008 og var síðar birt á bloggsíðu Druslubóka og doðranta svo það er ekki eftir neinu að bíða – lesið hana!

Þöngull og Þrasi / Tósla og Vísla gleðja múmínsnáðann með því að sýna honum leyndarmálið sitt: konungsrúbíninn sem er ótvírætt tákn ástarinnar, ekki síst þeirrar ástar sem þarf að fela.

Vetrarundur í Múmíndal er önnur bók með hinsegin undirtexta en í henni segir frá því þegar múmínsnáðinn vaknar af vetrardvalanum langt á undan áætlun og þarf að takast á við líf um miðjan vetur; eitthvað sem hann hefur aldrei upplifað áður. Hann er einmana, því fjölskyldan og vinirnir eru sofandi, og pirraður og reiður út í þennan nýja og framandi heim: snjóinn, myrkrið og kuldann og ekki síst þá staðreynd að Múmíndalur er fullur af ókunnugum verum sem gera sig heimakomnar þar. Þessar verur eru skrýtnar og skilja hann ekki, hafa engan áhuga á að heyra um sólina og sumarið, sundferðir og epli sem vaxa á trjánum, heldur láta eins og veturinn sé eðlilegt ástand. „Hérna ráfar maður inn í eitthvað alveg nýtt og hittir ekki eina einustu lifandi veru sem hefur áhuga á að spyrja hvers konar heimi maður hafi lifað í hingað til. Meira að segja Mía litla hefur enga löngun til að tala um alvöruheiminn,“ kvartar hann. (Mía vaknaði sem sagt líka en hún hefur vitanlega enga samúð með múmínsnáðanum.) Við þessu fær hann mikilvægt svar, sem hann reyndar er ekki tilbúinn að taka alvarlega (strax). Það kemur frá Tikku-tú, konunni í rauðröndóttu peysunni sem býr í því sem áður var baðhús múmínálfanna: „Og hvernig er hægt að vita hvor heimurinn er alvöruheimur?“ (bls. 40)

Tikka-tú, múmínálfurinn og snjórinn.

Tikka-tú er vetrarvera sem lítur ekki svo á að baðhúsið sé eign múmínálfanna – á veturna á hún það. Á veturna gilda nefnilega aðrar reglur og önnur viðmið og hún reynir að útskýra fyrir múmínsnáðanum að það sé ýmislegt fleira til en það sem hann þekkir – að það sé fleira „alvöru“ en það sem hann viðurkennir:

Þessi vetrarheimur er hinsegin heimur; veröld þeirra sem ekki passa inn í sumrin, vorin og haustin og lifa því í felum en blómstra þegar þeirra árstíð kemur. Tikka-tú er sú sem hjálpar múmínsnáðanum að skilja að hans viðmið eru ekki þau einu réttu og undir hennar leiðsögn lærir hann að hætta að vera hræddur og reiður út í það sem hann skilur ekki eða er honum framandi. Hann lærir líka að vera gjafmildur og gestrisinn og sigrast á eiginhagsmunasemi; um veturinn fyllist Múmíndalur af flóttadýrum af svæðum þar sem enga fæðu er að fá og eftir langa umhugsun og mikla tregðu býður hann þeim að búa í húsinu og borða sultubirgðirnar í kjallaranum. Múmínsnáðinn lærir sem sagt að elska veturinn og allt sem honum fylgir, rétt eins og aðrar árstíðir, og þegar upp er staðið er hann himinsæll yfir því að hafa öðlast þessa lífsreynslu: „Ég á allt árið. Já, líka veturinn. Ég er fyrsti múmínálfurinn sem hefur lifað í heilt ár samfleytt“ (bls. 107). Vetrarundur í Múmíndal er sem sagt, í þessum skilningi, þroskasaga þess sem horfist í augu við eigin fordóma og lærir að fagna fjölbreytileika lífsins – og ein mikilvægustu skilaboðin eru að við þurfum ekki að fella allt og alla inn í sama mót. Heterónormið er ekki meira alvöru en hvað annað.

Aumingja morrinn, svo misskilinn.

Tikka-tú er líka líklega fyrsta persónan í múmínbókunum sem er ekki hrædd við morrann og bendir á að hann er fyrst og fremst einmana og óhamingjusamur. Í Pípuhatti galdrakarlsins er morrinn á höttunum eftir rúbíninum sem Þöngull og Þrasi gæta eins og sjáaldurs auga síns og hann er þar eins konar óvinur ástarinnar, ískaldur, eyðileggjandi og hættulegur. Í Vetrarundrum í Múmíndal segir Tikka-tú hins vegar múmínsnáðanum að ástæðan fyrir því að morrinn sæki í eld og ljós – sem hann drepur ef hann getur með því að setjast á það og frysta það – sé að honum sé kalt og hann sé einmana. Hann er bara klaufalegur í samskiptum greyið. Seinna á múmínsnáðinn svo eftir að vingast við morrann í Eyjunni hans múmínpabba. Hluti af visku Tikku-tú og þroska múmínsnáðans er því að heimurinn er ekki svart-hvítur, góður eða illur, heldur getur víðsýni og samkennd, einnig með þeim sem virðast hranalegir og ógnandi, kallað fram það besta í fólki.

Skissa af Tikku-tú í bréfi frá Tove til Tuulikki sumarið 1956. Boel Westin –Tove Jansson: Life, Art, Words, 11. kafli.

Í bók Boelar Westin (11. kafla) kemur fram að Vetrarundur í Múmíndal var skrifuð veturinn sem Tove varð ástfangin af Tuulikki og samband þeirra hófst. Rómantísk saga fylgir: á ísköldu vetrarkvöldi í Helsinki í mars 1956 drukku Tove og Tuulikki vínflösku og hlustuðu á tónlist og ekki varð aftur snúið, Tove gekk ástfangin heim og „ferðalag hennar um Helsinki varð að ferðalagi um vetrarundur í Múmíndal.“ Persónan Tikka-tú er skilgetið afkvæmi þessara kynna; „sambandið milli konunnar Tuulikki og persónunnar Tikka-tú er augljóst öllum þeim sem geta og vilja sjá það,“ segir Boel. Hún vitnar í bréf Tove til hennar sjálfrar árið 2000 þar sem segir:

„Rétt eins og í bókinni kenndi hún [Tuulikki] mér að skilja veturinn. Ég yfirgaf hina skelfilega hversdagslegu sumarverönd múmínfjölskyldunnar og hætti að skrifa um það sem var elskað heitt og myndi ávallt verða eins, og reyndi að skrifa bók um hversu helvítlegir hlutirnir geta orðið.“

Boel greinir Vetrarundur í Múmíndal reyndar ekki með hinsegin gleraugu á nefinu, líkt og ég hef gert hér, en það er ljóst að upprunasaga bókarinnar og ævisaga Tove mælir í það minnsta ekki gegn slíkri túlkun, þvert á móti. Slíkt skiptir þó ekki öllu máli – bækur má vitanlega greina óháð höfundi og samhengi. Hinsegin þemu og undirtextar í bókum Tove Jansson eru sannarlega til staðar – og eru miklu fleiri en hefur verið rakið hér – jafnvel þótt við vissum ekkert um hana sjálfa eða skyldleika persóna hennar og ástkvenna.

Mundu, líkami

Í lok október varð ég fyrir hýrri hugljómun og ákvað að hella í mig kaffi og vekja Kynvillta bókmenntahornið til lífsins. Síðan hefur ekkert gerst á þessum vettvangi en ég hef þó drukkið ótæpilega mikið kaffi og skrifað ýmislegt annað. Ég er líka komin á þá skoðun að það sé óáhugavert og stundum óþægilegt að taka þátt í umræðu um bókmenntir á Íslandi í nóvember og desember. Jólabókaflóðið er ágætt að mörgu leyti en álagið og áreitið á útgefendur, höfunda, gagnrýnendur og lesendur þessar fáu vikur er fáránlegt og áherslan á stjörnugjöf og söluvænlegar setningar í ritdómum sem hægt er að slá upp í auglýsingum og á bókakápum fer vægast sagt í taugarnar á mér. Það er því ekki leti sem hefur valdið þögninni á þessari síðu heldur miklu fremur mótþrói og fýla, þótt ég búist reyndar ekki við að neinn hafi áhuga á að vitna í þessi amatöraskrif mín. En nú er kominn janúar, sem betur fer, og við getum farið að tala um eitthvað skemmtilegt.


mundulikamicopy
Mundu, líkami. Óritskoðuð grísk og rómversk ljóð – Útgefandi: Partus, 2016 – Þýðandi: Þorsteinn Vilhjálmsson

Mundu, líkami er safn þýðinga Þorsteins Vilhjálmssonar á grískum og rómverskum ljóðum sem fæst hafa birst áður á prenti á íslensku, enda eru þau þess eðlis að þau hafa oft orðið ritskoðun að bráð. Þetta eru, með öðrum orðum, ljóð sem hafa á síðustu tveimur árþúsundum og rúmlega það gjarnan þótt ósæmileg og höfundunum til ósóma. Sum eru níðkvæði, önnur hugljúf ástarljóð og nokkrum er líklega best lýst sem gredduljóðum en öll eiga þau sameiginlegt að fjalla opinskátt um ýmsar hliðar kynferðislífsins – til dæmis samkynja ástir og kynlíf.

Ég heyrði og sá Þorstein lesa upp úr bókinni tvisvar fyrir jól og skemmti mér mjög vel. Í fyrsta lagi þekkir hann ljóðin auðvitað inn og út (hoho), kann að taka listrænar, merkingarþrungnar pásur og hlær ekki þótt áheyrendur flissi eða frussi yfir dónaskapnum. Ég mæli sem sagt með Þorsteini og ljóðunum ef einhver ykkar vantar skemmtiatriði í afmæli eða við önnur tækifæri – það mun ekki klikka.

Í öðru lagi heillaðist ég af því hvað þetta er hressandi og gott framtak: að þýða eldgömul dónaljóð eftir grísk og rómversk skáld sem sum hafa verið tekin í kanónutölu, kannski ekki síst af því að það hefur tekist að ýta dónaljóðunum til hliðar og fela þau fyrir heiminum. Þorsteinn byrjaði að þýða ljóðin þegar hann var að kenna í Menntaskólanum í Reykjavík og fannst skorta áhugavert lesefni á íslensku handa nemendunum. Í stað þess að gefast upp og nota það sem til var þýddi hann einfaldlega það sem hann vildi kenna. Þetta er algjör snilldarhugmynd – ég get ekki ímyndað mér betri aðferð til að vekja áhuga syfjaðra menntaskólanema á klassískum fræðum og forngrískri og rómverskri ljóðlist. Ímyndið ykkur drungalegan mánudagsmorgun og kennslan hefst á þessu:

Þú þrýstir rassinum sem allir voru að glápa á upp að veggnum.
Elsku drengur! Af hverju freistarðu steinsins? Hann getur ekkert gert.

(Straton frá Sardis, AG 12.213, bls. 45)

Í þriðja lagi er þessi bók svo auðvitað áhugaverð í mínum augum af því að þar birtast á íslensku ljóð um kvenna- og drengjaástir sem eru ómetanlegar heimildir um samkynja ástir og kynferðislíf til forna – hugmyndaheim sem er gjörólíkur samtímahugmyndum okkar um samkynhneigð en hefur engu að síður haft mjög mikil áhrif á það hvernig við hugsum um kynferðisleg samskipti fólks. Sögu- og menningarlegt gildi þessara þýðinga er því mikið.*

1024px-wallpaintingtomb_paestum_italy_greekcolony_sm
Veggmynd í forngrísku grafhýsi í bænum Paestum á Ítalíu

Í inngangi að bókinni fjallar Þorsteinn stuttlega um drengjaástir að fornu og þann grundvallarmun sem var á þeim og ástum karla til kvenna. Samkvæmt hefðum og hugmyndaheimi þessa tíma voru ástir fullorðinna karla og ungra drengja samþykktar og í raun upphafnar en um þessi sambönd giltu mjög ákveðnar reglur, tengdar til dæmis aldri og samfélagslegri stöðu, og þau eru ekki nema að hluta til sambærileg við samkynhneigð og samkynja sambönd 20. og 21. aldar. Um ljóðahefðir tengdar ástum karlskálda til drengja og kvenna segir Þorsteinn (bls. 10):

Drengjaástirnar eru okkur afar framandi í dag, en þær voru hefðbundinn hluti hins forna feðraveldis og fóru fram eftir ákveðnum óskrifuðum leikreglum sem sumar eru kunnuglegar, aðrar ekki. Karlskáldið átti að eltast við sér yngri dreng, sem var æsandi og fagur eingöngu á hinu stutta tímabili frá kynþroska og fram að skeggvexti. Drengurinn átti að láta elta sig en ekki láta of auðveldlega undan skáldinu; það var til vitnis um lauslæti. Skáldaástir karla til kvenna fylgdu öðrum reglum. Þær beindust að konu sem átti að vera gift öðrum og fjölluðu ljóðin jafnan um þau brögð og brellur sem þurfti til að leyna sambandinu.

Á öðrum tímum og í samfélögum þar sem kynferðisleg sambönd karla eru litin hornauga, ólögleg eða fordæmd hafa grísku og rómversku ljóðin um drengjaástirnar gjarnan orðið ritskoðun að bráð. Dæmi um það eru ljóð Catullusar frá 1. öld f.kr. en Þorsteinn greinir frá því að þeim hafi oft verið ýtt til hliðar í rannsóknum á verkum hans – til dæmis þessu hugljúfa standpínuljóði um unglinginn Juventinus (bls. 25):

48.

Hunangssæt augu þín, Juventinus –
ef mér væri leyft að kyssa þau enn oftar –
þrjúhundruðþúsund sinnum oftar –
ég held að ég yrði samt þá ekki fullsaddur.
Ekki einu sinni ef uppskera kossa okkar
yrði þykkari en fullþroska kornstönglar.

Það sækir óþægileg perralykt á við þennan lestur en samt er líka eitthvað hrífandi við drengjaástaljóðin. Kannski er það hin sögulega fantasía eða draumsýn sem hefur lengi fylgt forngrísku textunum; það er að segja sú staðreynd að ljóðin eru ort í tíma og rúmi sem er okkur fjarlægt og bera vitni um samfélag þar sem ástir karlmanna – af mjög ák800px-pederastic_courtship_louvre_ca3096_n2veðnu tagi, vissulega – voru upphafnar. Sem aftur minnir okkur á að tímarnir breytast og mannfólkið með og það sem einu sinni var litið jákvæðum augum gæti sem best fallið aftur í kramið í framtíðinni þótt það sé fordæmt í augnablikinu. Grísku drengjaástirnar voru, og eru sjálfsagt enn, söguleg fyrirmynd karla sem löðuðust að öðrum körlum og
þangað hafa margir leitað til að fá staðfestingu á því að tilfinningar þeirra og kynlíf eigi rétt á sér. Upphafning þeirra hefur án nokkurs vafa ýtt undir vafasöm sambönd fullorðinna karla og ungra drengja og misnotkun líka – ég ætla ekki að gera tilraun til að líta framhjá því – en hún hefur líka verið haldreipi í hómófóbískum, einmanalegum heimi. Og þá er ég komin í heilan hring með þessa umræðu. Ætli niðurstaðan sé ekki sú að það megi bæði hrífast og hrylla sig yfir sama ljóðinu?

Næsta ljóð eftir Catullus sem birtist í Mundu, líkami er allt annars eðlis og dregur skýrt fram andstæðurnar milli þess sem var samfélagslega samþykkt og þess sem var fordæmt eða niðurlægjandi í samskiptum karla. Það hefst á eftirfarandi línum (bls. 26):

16.

Ég mun ríða ykkur í munn og rass,
Aurelius undirlægja og Furius rassálfur,
sem hélduð – út frá ljóðunum mínum,
því þau eru eitthvað væmin –
að ég væri einhvers konar pervert.

Hér er um að ræða hótanir en ekki ástarorð; kvæðið er níð þar sem ljóðmælandi lýsir því hvernig hann ætlar að niðurlægja andstæðinga sína eða óvini með því að serða þá. Þótt drengjaástir væru samþykktar var mikil niðurlæging fólgin í því fyrir fullorðinn karlmann að verða uppvís að því að hafa verið riðið af öðrum karlmanni. Sá sem var „gerandinn“ í slíkum aðstæðum var aftur á móti í annarri stöðu og ekki endilega bendlaður við öfuguggahátt; til forna og á miðöldum gat það verið til marks um vald og karlmennsku að serða annan karl. Þessi tvö ljóð Catullusar sýna því hversu miklu máli samhengið skiptir þegar um er að ræða samkynja kynlíf, ástir og þrár að fornu.

Með hvað er ég ánægðust í þessu ljóðasafni? Eru það drengjaljóðin eða níðkvæðin, gegnsósa af karlmennsku? Nei, ekki þau.

Eldheit heteróerótík eins og í ljóði Ovidiusar um Corinnu með hvíta hálsinn í efnislitla náttkjólnum (bls. 31–32)? Ekki heldur.

Þýðingarnar sjálfar? Nei, þótt þær séu skemmtilegar og, að því ég best fæ séð frá mínu sjónarhorni sem skil ekki staf í grísku, vel gerðar. Mér fannst við fyrstu sýn Þorsteinn nota fremur nútímalegt orðalag sem ég hélt að væri í mótsögn við aldur ljóðanna en þegar ég fór að kanna málið og leita að dæmum um þetta nútímaorðfæri fann ég fátt. Ég er helst á því að það sem orkaði á mig sem nútímalegt og óvenjulegt við þessar þýðingar hafi verið skortur á tepruskap. Þorsteinn notar einfaldlega orð eins og ríða, graður, píka, typpi og drusla; orð sem við erum ekki vön að sjá í gömlum ljóðum (eða ljóðum yfirhöfuð?) en eru líklega einmitt nákvæmar þýðingar á því sem ort var í upphafi.** Og það er vel.

saffo
Saffó

Uppáhaldið mitt í þessari bók, og skyldi kannski engan undra, eru ljóðabrotin fjögur eftir Saffó; skáldkonuna sem bjó á eynni Lesbos á 7.–6. öld f. kr. Hún orti meðal annars ástarljóð til kvenna, sem hún er einna best þekkt fyrir, en þau hafa ekki verið til í íslenskum þýðingum nema hið svokallaða brot 31. Um það brot og þýðingasögu þess hefur Þorsteinn ritað grein sem birtist í greinasafni um hinsegin sögu sem er væntanlegt síðar á þessu ári.*** Ég ætla ekki að segja neitt um brot 31 – því þið eigið að lesa greinina þegar þar að kemur – annað en að það hefur orðið fyrir barðinu á hinu íslenska gagnkynhneigða og hómófóbíska regluveldi og þær samkynja ástir og þrár sem birtast í frumtextanum hafa í sumum tilfellum verið þurrkaðar út eða gerðar gagnkynhneigðar. Viðhorf þýðenda, samfélagsleg gildi á þeim tíma þegar texti er þýddur og aðferðir við þýðinguna hafa gríðarleg áhrif á viðtökur texta og hugmyndir lesenda um þá og höfunda þeirra og því er mjög mikilvægt að fá íslenskar þýðingar á ástarljóðum Saffóar sem leitast ekki við að fela að þau eru ort til kvenna.

saffohandrit
Brot úr ljóði eftir Saffó, varðveitt á Altes Museum Berlin. Mynd: Masur – CC BY-SA 2.5, https://commons.wikimedia.org/w/index.php?curid=2648372

Eitt af því áhugaverða við ljóð Saffóar er að þau eru aðeins varðveitt í brotum og stundum vantar inn í þau orð eða heilar línur, jafnvel margar, af því að sandormar nöguðu sig í gegnum papýrushandritin (sjá inngang að kaflanum um Saffó bls. 13). Það er fátt eins táknrænt og ormur sem étur ljóð eftir konu um kvennaástir – þetta er ritskoðun hins gagnkynhneigða feðraveldis í hnotskurn! En afleiðingarnar eru sem sagt þær að lesendur þurfa að nota ímyndunaraflið til að búa til það sem er horfið eða ósagt og það er alls ekkert slæmt – jafnvel enn betra. Í Mundu, líkami eru eyðurnar táknaðar með bilum, til dæmis í þessum lokalínum brots 94 (bls. 16):

og á mjúku rúminu
mjúku
svalaðirðu þrá þinni
og ekki finnst nokkur        né nokkuð
hof
sem við heimsóttum ekki
eða laut         dans

Dramatískari lok á ljóði eru vandfundin. Hvað gerist í lautinni? Eða milli hennar og dansins? ÉG VIL VITA MEIRA UM DANSINN!

Í ástarljóðum Saffóar er enginn eltingaleikur í gangi eða (augljóst) valdamisræmi milli ljóðmælanda og ástarviðfangsins heldur tjá þau heita ástarþrá og oft söknuð vegna þess að konan sem ljóðmælandi þráir er ekki lengur nálægt henni. Og það er verulega magnað að lesa 2700 ára gamlan texta sem fjallar um djúpar tilfinningar sem við þekkjum svo vel og getum tengt við.

Þráin skók hjartað
í brjósti mér, eins og vindur sem skellur á fjallaeik.

(Saffó, brot 47, bls. 15)


* Ég ætla ekki að þykjast vita sérlega mikið um forngríska eða -rómverska menningu eða sögu. Það sem ég tel mig vita um drengjaástir að fornu hef ég til dæmis úr síðari tveimur bindum Michel Foucaults um sögu kynverundarinnar, The Use of Pleasure (L’Usage des plaisirs, 1984) og The Care of the Self (Le Souci de soi, 1984), og bókinni One Hundred Years of Homosexuality and Other Essays on Greek Love (1990) eftir David Halperin.

** Ég ítreka að þegar kemur að þýðingunum hef ég ekki hugmynd um um hvað ég er að tala þar sem ég skil ekki grísku. Þorsteinn hefði alveg eins getað ort þetta allt sjálfur, otað að mér grískum Eurovision-söngtexta til samanburðar og ég hefði samt trúað því að hann hefði verið að þýða forngrísk ljóð. Þetta er spurning um traust, gott fólk.

*** Greinasafnið um hinsegin sögu verður gefið út af Sögufélagi og er ritstýrt af Írisi Ellenberger, Hafdísi Erlu Hafsteinsdóttur og undirritaðri. Það verður fyrsta greinasafnið á sviði hinsegin rannsókna í hugvísindum.